KULTURNO-ISTORIJSKI SPOMENICI

Leskovac je grad sa bogatom kulturnom tradicijom, ispunjen mnoštvom kulturno-istorijskih spomenika. Posle savežničkog bombardovanja 1944. godine …

 

CRKVE I MANASTIRI

 

Saborna crkva Svete Trojice u Leskovcu (slika)

Saborna crkva se nalazi u samom centru grada u ulici Učitelja Josifa 21. Građena je od 1921. do 1931. godine. Crkva je podignuta u srpsko-vizantiskom stilu. Osnova crkve je približno kvadratnog oblika, a u osnovi je ravnokraki krst sa pet kupola. Spolja je toliko ukrašena ornamentikom da prevazilazi sve crkve u zemlji u tom pogledu. Velike ikone na zidu rađene su više u dekorativnom stilu nego li u živopisnom.  Iznutra ima tri galerije. Na desnoj i levoj postavljena je još po jedna crkva-kapela. Prednja galerija služi za hor. Glavna crkva je posvećena prvom danu Svete Trojice. Generalni plan izradio je g. Vasilije Andrasov.

Svečanom osvećenju je prisustvovao, pored najviših crkvenih velikodostojnika, i kralj Jugoslavije Aleksandar I Karađorđević.

 

            Crkva “Odžaklija” u Leskovcu (slika)

U crkvenom kompleksu Saborne crkve, nalazi se stara crkva “Odžaklija”, sagrađena 1803. godine, posvećena rođenju Presvete Bogorodice. Široka, a niska, crkva izgleda kao da je utonula u zemlju. I ne samo da tako izgleda, već je  stvarno ukopana za oko 1 metar, kako ne bi upadala u oči tadašnjim turskim vlastima. Crkva je obnovljena 1992. godine i od tada je ponovo u funkciji.

Arhitektura crkve nije značajna. Jedinstvena je po tome što u njoj postoji ozidan odžak, što nije karakteristično za današnje crkve. Leskovčani su u crkvi, izgovarajući se pred Turcima  da grade kuću svom svešteniku, načinili u ognjište i dimnjak.

Stara crkva predstavlja jednobrodnu baziliku, ima trem sa arkadama i drvenim stubovima na južnoj i zapadnoj strani. “Odžaklija” je zidana od ćerpića sa debelim zidovima. Duž celog svoda i u samim zidovima ugrađivani su zemljani lonci raspore|eni na razmaku od po jedan metar, sa grlićima okrenutim ka unutrašnjosti crkve, pa se u zidovima mogu videti sitne rupe što doprinosi izuzetnoj akustici.

 

            Crkva Svete Petke u Kumarevu (slika)

Hram Sv. Paraskeve se nalazi u selu Kumarevu, 5 km istočno od Leskovca. Podignuta je oko 1800. godine, a obnovljena u periodu od 1930-1933. godine i jedna je od najreprezentativnijih seoskih crkava. Stilski predstavlja sintezu baroknog tretmana i tradicionalne srpsko-vizantijske forme. Živopisana je 1803. godine, i iako je slikarstvo primitivno, crkva ipak zaslužuje pažnju s obzirom da je podignuta uoči Karađorđevog ustanka.

Pored ove crkve sagrađena je i “nova crkva”, tridesetih godina dvadesetog veka, koja je rađena po trikonhalnom moravskom planu sa upisanim krstom, jednom kupolom i zvonikom sa pripratom.

 

Crkva Svete Petke u Rudaru i konak (slika)

4 km južno od Leskovca, nalazi se manastirski kompleks koga čine crkva Sv. Petke, skladan i lep konak i staro groblje.

Tačan datum gradnje ove crkve nije poznat. Pretpostavlja se da je nastala na temeljima jednobrodne ranohrišćanske bazilike, od koje su, prilikom obnove 1799. godine, sačuvani centralni i oltarski deo. Stare ikone sa ikonostasa su zamenjene 1907. i 1908. godine.

Pored hrama se nalazi konak koji predstavlja jedan od najlepših primeraka profane građevinske arhitekture balkanskog stila. Ne može da se utvrdi kada je zidan, ali svakako da ima više od 150 godina od kada je podignut, sudeći po obliku i načinu izgradnje. Sama zgrada ima prizemlje i sprat, a osnova zgrade je u obliku slova “T”. Postoji i veliki doksat ispod koga se ulazi u prizemlje, zatim veliki hol i drvene stepenice koje vode na sprat. Ova građevina interesantne spoljašnosti poseduje sačuvane autentične drvene prozorske kapke na spratu i veliki dimnjak, zbog čega i spada u red najlepših objekata te vrste u Srbiji. (freska-Miki)

 

            Crkva Svetog Jovana Krstitelja u Vučju (slika)

Podignuta na lepom mestu, u vizantijskom stilu, u kanjonu reke Vučjanke, nalazi se na oko 18 km od Leskovca. Crkva Sv. Jovana Krstitelja je građena u periodu izme|u 1935. i 1938. godine na ruševinama stare crkve, zadužbine Nikole Skobaljića. Izgrađena je od tesanog kamena i iznutra je oslikana freskama. Građevina se sastoji i od dugačke otvorene priprate povezane tremom sa jednospratnim zvonikom na zapadu.

 

 

 

 

            Jašunjski manastiri (slike)

Iznad sela Jašunje, 13 km severoistočno od Leskovca, nalaze se dva manastira, ženski-Sv. Bogorodice i muški manastir-Sv. Jovana Krstitelja, koji su udaljeni jedan od drugog oko kilometar i po. Manastiri su jednobrodne građevine čiji će ikonopis zainteresovati sve ljubitelje umetnosti.

Manastir Svete Bogorodice je podigla monahinja Ksenija sa monahinjama Teofom, Martom i Marijom 1499. godine čiji se ktitorski portret nalazi u priprati. Sve četiri su naslikane u crkvi kao monahinje i žene u godinama, ali se o njima ne zna ništa. Natpisi oko njihovih likova su sasvim kratki, nalaze se samo pomeni njihovih imena. U crkvi postoje dva  životopisa, jedan iz vremena gradnje a drugi iz XIX veka. Manastir Sv. Bogorodice je mala građevina koja u osnovi ima pravougaonik koja se na istoku završava polukružnom apsidom, a na zapadu pravougaonom pripratom.

Manastir Sv. Jovana Krstitelja je podigao Andronik Kantakuzen sa braćom 1517. godine. Arhitektura ovog manastira je reprezentativnija. Zidana je kombinovanjem pravilno oblikovanog kamena i opeke. To je jedinsvena građevina sa po dva pilastra na južnom i severnom zidu. Na istoku je polukružna apsida, a na zapadu pravougaona priprata uz koju je otvoren trem.

Niko ne može da ostane ravnodušan pred freskama, kojima je oslikana i spoljašnost muškog manastira.

(skratiti)

 

 

 

 

 

 

SPOMENICI

 

Spomenik neznanom junaku na Hisaru (slika)

Na brdu Hisar, iznad Leskovca, nalazi se spomenik neznanom junaku u obliku obeliska. Podignut je na Vidovdan 28. juna 1922. godine. Iako nema pisanih izvora o identitetu borca kome je spomenik podignut, ustanovljeno je da je “neznani junak” zapravo Vladimir M. Lazarević, poručnik Petnaestog pešadijskog puka rodom iz Aleksinca, koji je herojski dao svoj život 26. oktobra 1915. godine braneći položaj na Hisaru od Bugara.

 

Spomen park u Leskovcu (slika)

Na istočnoj padini Hisara, po projektu Bogdana Bogdanovića, izgrađen je 1971. godine, u slavu streljanih i poginulih meštana ovog kraja i povodom tridesete godišnjice oružanog ustanka u Leskovcu. Oko centralnog spomenika, koji simbolizuje Grčku boginju Niku, okuplja se sedamnaest kamenova sa simbolima života i imenima najistaknutijih boraca Leskovačkog kraja.

 

Spomenik oslobodiocima (slika)

            Ovaj se spomenik nalazi u gradskom parku u centru Leskovca. Podignut je povodom pedesetogodišnjice oslobođenja od Turaka 23. oktobra 1927. godine u čast oslobodiocima i braniocima Leskovca u borbama od 1912-1918. godine. Na samom spomeniku se nalazi figura borca, izlivena u bronzi na visokom postolju od crvenog granita (Dragomir Simonović)-čika Dragan. Rad je vajara Dragutina Arambašića i predstavlja ratnika sa Solunskog fronta u punoj ratnoj opremi. Na spomeniku su ispisane reči “Palim za slobodu-zahvalni Leskovčani”.

 

Spomenik Kosti Stamenkoviću (slika)

Spomenik Kosti Stamenkoviću je postavljen ,takođe, u parku u centru Leskovca. Okrenut je prema Hisaru i spomeniku. Otkriven je 11. oktobra 1988. godine.

 

Spomenik ka Vlasotincu (slike)

Nedaleko od Leskovca, na putu prema Vlasotincu, nalazi se još jedan spomenik posvećen ratnicima izginulim zlosrećne 1915. godine u čuvenom leskovačkom protivudaru.

Tekst ispisan na ploči podseća na spomenik Spartancima i Leonidi u Termopilima. Spomenik je replika spomenika srušenog prilikom izgradnje nove trase auto-puta.

 

 

KUĆA BORE DIMITRIJEVIĆA PIKSLE (slika)

Nalazi se u centru grada u blizini Sabornog hrama, predstavlja tipičnu zgradu balkanskog stila, ali nema tačnih podataka o godini nastanka. Jedno vreme bila je sedište turskog paše, a sama kuća predstavlja rekonstrukciju gradske kuće s kraja XIX veka.

To je jednospratna zgrada čija je fasada prema ulici sa dva erkera na konzolama, a prema dvorištu sa zatvorenom divananom ispred koje se nalazi ulaz. U zgradu se ulazi pravo u mali hol, iz koga vode drvene stepenice za sprat. U prizemnom delu postoji i podrum koji je za nekoliko stepenika niži od poda prizemlja i u koji može da se uđe i sa ulice. U pojedinim sobama sačuvala su se prvobitna vrata, tavanice od drveta i dolapi uzidani u zidove.

Zgrada je pretrpela i znatne izmene i prepravke i donekle je cela zgrada dovedena u njeno prvobitno stanje. Svaka soba je rekonstruisana na osnovu originalnih dokumenata.

U kući se danas nalazi stalna etno postavka leskovačkog Narodnog muzeja i otvorena je za posetioce radnim danima od 9 do 16h.

 

ŠOP-ĐOKIĆEVA KUĆA (slika)

            Zgrada se nalazi u samom centru grada na Masarikovom trgu i sagrađena je pre više od 140 godina. Objekat je rekonstruisan početkom 80-tih godina čime je originalni objekat dobio kompletno novu formu. Rađena je u balkanskom stilu građanske arhitekture XIX veka sa prizemljem i spratom. Ono što najviše upada u oči jeste otvorena divanana na spratu sa interesantnom delimično sačuvanom tavanicom, postavljena na sredini dvorišne fasade. Levo od ulaza vode drvene stepenice na sprat, gde se nalaze glavne prostorije. U najvećoj i najlepšoj sobi se nalazi najinteresantniji dekorativni element celog objekta, vrlo lepa i bogata tavanica urađena u duborezu, kakvih kod nas nema mnogo sačuvanih.

Što se tiče unutrašnje dekoracije, ona se nalazi, kao i uvek u toj arhitekturi, na tavanicama, uglavnom u različito obrađenim rozetama, zatim na okvirima vrata i prozora. Veoma interesantni su dvodelni drveni kapci na prozorima, od kojih se jedan vertikalno spušta pod prozor, a drugi diže. Ovaj objekat je jedan od retkih sačuvanih, te je kao takav, stavljen pod zaštitu države. U njemu su danas smeštene prostorije Turističke organizacije i Odelenja Ministarstva za prosvetu.

Otvorena je za posetioce u toku radnog vremena, od 8-15h.

 

MUZEJ TEKSTILNE INDUSTRIJE U STROJKOVCU (slika)

Preduzimljivi leskovački trgovci su svoju ideju, da osnuju prvu fabriku, sproveli u delo 1884. godine u selu Strojkovcu, 11 km južno od Leskovca na putu za Vučje. Podigli su fabriku gajtana koja je bila smeštena u nekoliko trošnih zgrada, koja je imala vodenicu i nekoliko čarkova. Pogonska snaga je bila voda iz reke, a fabrika je proizvodila gajtane koji su u to vreme imali najbolju prođu na tržištu. Na taj način su udareni temelji poznatoj leskovačkoj industriji tekstila po kojoj je Leskovac dugi niz godina bio poznat kao “Mali Mančester”, a sama fabrika danas je pretvorena u muzej.

U zgradi levo od glavnog objekta su izloženi originalni predmeti koji predstavljaju proces proizvodnje gajtana, dok se u prizemlju glavne zgrade (vodenice), nalazi etno postavka narodnog muzeja, a na spratu muzej tekstilne industrije.

 

HIDROELEKTRANA U VUČJU (slika)

Hidroelektrana se nalazi blizu sela Vučja, oko 17 kilometara daleko od Leskovca. (Đorđe… – čika Dragan)

Prvi kilovati električne energije iz hidroelektrane, smeštene u živopisnom ambijentu reke Vučjanke, potekli su 11. decembra 1903. godine po starom, odnosno 24. decembra po novom kalendaru. Datum nije slučajno odabran, jer je istoga dana 1877. godine Leskovac oslobođen od Turaka, tako da su na simboličan način povezana dva datuma od istorijske važnosti za ovaj kraj.

Druga je po starosti hidroelektrana u Srbiji, posle hidroelektrane u Užicu, na reci Đetinji, koja je izgrađena dve godine ranije. Ono po čemu je ipak prva i bez konkurencije u ovom delu Balkana, je činjenica da i danas radi i proizvodi električnu energiju, kao što je radila tokom celog proteklog veka, osim kratkog perioda na kraju Drugog svetskog rata, usled diverzije na postrojenjima.

 

SKOBALJIĆ GRAD (slika)

            Ostaci tvrđave, poznate pod imenom Skobaljić grad, nalaze se na padinama planine Kukavice iznad Vučja, na 18 kilometara južno od Leskovca.

Utvrđenje potiče iz XV veka i sagradio ga je srpski vojvoda Nikola Skobaljić kada je branio područje Dubočice od Turaka. Prostirao se na površini od oko jednog hektara. Sastoji se od Gornjeg, Donjeg grada i podgrađa. Najmoćniji bedemi se nalaze na zapadu, a na severu se nalazi odbrambeni rov. Dve kule su dijagonalno postavljene, manja se nalazi pored kapije koja vodi u Donji grad a veća-Donžon kula se nalazi u severozapadnom delu i njeni zidovi su očuvani do visine prizemlja. Donji grad sa podgrađem se prostire istočno od Gornjeg grada i prati konfiguraciju terena.

Na lokalitetu su pronađeni ostaci amfora i ranovizantijske grnčarije.

Skobaljić grad je bio malo ali značajno utvrđenje koje je živelo do 1454. godine kada sa njegovim padom ova oblast potpada pod tursku vlast?

Do grada se dolazi šumskom stazom koja polazi od centrale u Vučju.

 

 

ARHEOLOŠKA NALAZIŠTA

 

CARIČIN GRAD (slike-sad i kako je verovatno izgledao)

            Lokalitet Caričin grad se nalazi na oko 29 kilometara zapadno od Leskovca.

Pretpostavlja se da ga je osnovao Justinijan I u VI veku. Bio je crkveno i administrativno-upravno središte celog severnog Ilirika i jako vojno utvrđenje.

Samo nalazište se prostire na platou od 42 000 matara kvadratnih. Grad je bio okružen bedemima, a pored spoljnih utvrđenja otkriveni su i unutrašnji bedemi koji grad dele na tri arhitektonske celine, na koje se nadovezuju široko podgrađe i spomenici u bližoj i daljoj okolini. Na najvišem platou, izdiže se Akropolj koji je bio u službi arhiepiskopije. Ispod njega leži Gornji grad, čiji je središnji deo predstavljao kružni trg gde se odvijao javni život grada i gde su se ukrštale glavne gradske komunikacije. Na južni deo Gornjeg grada naslanja se nova celina, Donji grad, u kojem su otkriveni sakralni objekti, objekti javnog karaktera i stambena četvrt.

Caričin grad je živeo kratko. Već početkom VII veka je u naletu Avara i Slovena srušen. Na njegovim ruševinama nije podignuto novo naselje i tako je zadržao čistu osnovu ranovizantijskog i duh hrišćanskog grada.

Zanimljiva je legenda o carici i svinjaru koji je, pošto je doveo vodu u grad, uzeo caricu za ženu i pobegao.

 

ETNO-ARHEOLOŠKI PARK NA HISARU (slika)

            Na brdu Hisar, na površini od 24 hektara, nalazi se etno-arheološki kompleks. Dosadašnja arheološka istraživanja brda Hisar, potvrđuju da su na ovim prostorima, vekovima unazad živele različite kulture. Nađen je materijal koji ukazuje na nekoliko razdoblja, od praistorijskog, preko vizantijskog do turskog. Pronalasci ukazuju na tragove iz 13. do 10. veka pre nove ere, što govori o prisustvu Dardanaca na ovim prostorima.

Prva arheološka iskopavanja na Hisaru su izvršena 1954. godine na istočnoj padini gde je otkrivena jednobrodna crkva od kamena malih dimenzija. Od 1998. godine se intenzivno obavljaju arheološka istraživanja na ovom lokalitetu. Jedan od najznačajnijih pronalazaka na Hisaru je gvozdena igla (žezlo) od čistog, nerđajućeg gvožđa. Komad je kompaktan, bez ikakvih primesa i kao takav predstavlja epohalno otkriće. Ustanovljeno je da se čak i primenom savremene tehnologije ovakvi primerci ne mogu izliti. Pronađeni su na Hisaru i trgovi fresaka iz 12. i 13. veka. U periodu od 2002-06. godine, na padinama i platou, otkriven je veliki broj arhitektonskih i drugih objekata, mnoštvo keramičkog materijala, novca i veliki broj arheoloških predmeta od metala, stakla, kosti i kamena. 2004. godine otkriveni su zidovi sa tragovima rimskih opeka, a posebnu vrednost ima pronađeni diptih od slonovače sa kopčom. Najnoviji pronalazak je srebrna kopča. (skratiti)